Omhoog of omlaag

logoIdW

 Maar Jezus liet, nadat hij met een grote stem uitriep, de Geest achter
(Mat. 27:50)

U mag kiezen tussen: omhoog of omlaag. – We zien iemand zijn laatste adem uitblazen. Zijn lichaam begint onbeweeglijk te verstarren, maar… we geloven. Ja, er is immers nog sprake van beweging. Namelijk de beweging van die allerlaatste adem. Daarin zit ook het laatste sprankje hoop. Volgen we daarom nauwgezet wat er gebeurt. Die laatste hoop of laatste adem gaat volgens een breeduit, door talloze godsdiensten gedeeld volksgeloof: omhoog. Het lichaam valt ter aarde, maar de ψυχή – psyché stijgt op. Vaak worden dan voorstellingen van een omhoog fladderende vlinder geopperd, die uit de cocon ontsnapt en haar kleurige vleugels ontvouwt.

De keuze voor ‘omhoog’ wordt ook door het gros van de Bijbelvertalingen ondersteund. De eerwaardige King James heeft in Mat. 27:50 gekozen voor het werkwoord ‘to yield up’, wat duidt op de oplevering van een leeg gebouw na de ontbinding van het huurcontract. Andere Engelse vertalingen hebben ‘to give up’, wat oorspronkelijk duidt op een overgave zoals bij oorlogshandelingen. We bemerken echter wel degelijk een krachtig stuwende beweging omhoog dankzij het voorzetsel ‘up’ en een betekenisverschuiving dankzij de combinatie van ‘yield up, give up’ met ‘his spirit’. Door deze combinatie kijken we namelijk niet meer terug naar het lege gebouw of de opgegeven loopgraaf, maar volgen we het spoor waarheen ‘his spirit’ gaat. Nu, daarover zijn de meesten het eens: die beweging gaat ‘up’ – omhoog. Bij de Duitse vertalingen overheerst ‘verscheiden’ en ‘aufgeben’, waarbij het ene eufemistisch gebruikt wordt voor sterven en het andere, zeker in combinatie met ‘den Geist’, wederom duidt op een omhoog sturen van de Geest. De meeste Nederlandse vertalingen kiezen voor ‘de geest (met een kleine ‘g’) geven’. In het Nederlands klinkt een ‘opleveren van de geest’ à la King James tamelijk cru en bij ‘opgeven’ krijgen we al snel onprettige beelden van spugen of overgeven.

Twee evangelisten (Mattheüs en Markus) melden ons dat Jezus ten leste uitriep met een grote stem, zonder nadere informatie te verstrekken. Lukas heeft over dat luide uitroepen van Jezus wél specifieke informatie. Jezus zou daar volgens Lukas Psalm 31:6 geciteerd hebben: »Vader, in Uw handen beveel Ik Mijn geest« (Statenvertaling, met tussen de vele hoofdletters een opvallende kleine ‘g’ bij geest). Volgens de evangelist Johannes was het een ander Psalmcitaat. Hij houdt het op ‎  כִּ֣י עָשָֽׂה »Ja, hij heeft het volbracht.« (Ps 22:31)  Goed, de papieren die pleiten voor omhoog lijken overvloedig voorhanden. Het past ook naadloos bij ons gevoel voor tragedie: alles lijkt verloren, alles lijkt hopeloos, we kijken radeloos. Waarheen? – Omhoog. Wat zullen we nu nog beginnen?

Nu gaan we echter omlaag. Daarvoor pleiten de gebruikte werkwoorden en de Geest zelf. Er wordt namelijk bij alle evangelisten hier bij het keerpunt van Jezus’ kruisiging merkwaardig unisono over πνεῦμα – pneuma gesproken, vrijstaand op zichzelf of geïntegreerd in een werkwoord. Ze kiezen bewust niet voor ψυχή – psyché. Die mogelijkheid is bij de evangelisten ook bekend om uitdrukking te geven aan wat de Statenvertalers telkens gelijkluidend weergeven als ‘de geest geven’. Wanneer de evangelist Lukas in het boek Handelingen verhaalt over Ananias en Saffira (Hand.5), dan horen we tweemaal het Griekse werkwoord ἐξέψυξεν – ex+psycho. Ananias valt bij de drempel neer en uit hem stijgt de ψυχή – psyché naar buiten en wie weet, omhoog. Hetzelfde herhaalt zich bij Saffira’s binnenkomst. ψυχή – psyché is net zo verbonden met een beweging omhoog als πνεῦμα – pneuma verbonden is met een beweging omlaag. De Geest wordt uitgestort. De Geest wordt ontvangen. Telkens gaat het met de beweging van de Geest van ‘al zo hoge’ (hemelhoog) naar beneden. Omlaag naar Maria in Nazareth, omlaag naar de discipelen die vergaderd zijn te Jeruzalem, omlaag naar Zijn volk, en ten leste: omlaag naar ons.

Drie evangelisten Mattheüs, Markus en Lukas gebruiken bij hun respectievelijke weergaven van Jezus’ kruisiging in verband met πνεῦμα – pneuma een en hetzelfde Griekse werkwoord ἀφίημι – aphiémi. Dat betekent: ‘wegzenden, achterlaten, in vrede laten gaan, toestaan of vergeven’. De Geest wordt weggezonden, de Geest wordt achtergelaten, de Geest doet in vrede gaan, de Geest staat toe of de Geest vergeeft. Hoe u hier ook wil wenden of keren binnen dit bonte scala van betekenissen, de Geest gaat niet omhoog. De evangelist Johannes verbindt πνεῦμα – pneuma met het Griekse werkwoord παραδίδωμι – paradidómi, dat ‘overleveren’ betekent. Het voorvoegsel παρα drukt op zichzelf reeds een beweging van hoog naar laag uit. Met een parachute gaan we niet omhoog maar omlaag. Volgen we de teksten van de evangeliën nauwgezet, dan zien we hoog vanaf Jezus’ kruis verrassend voor aller oog opeens de Geest neerdalen. Waar daalt de Geest van Jezus op neer? Op alle vlees. Van boven naar beneden scheurt het voorhangsel en een heidense hoofdman over honderd maakt zichzelf en ons tot getuige met de woorden: »Waarlijk, deze is een zoon van God geweest!«

Omhoog of omlaag. De meerderheid van de Bijbelvertalers heeft reeds voor u de keuze gemaakt. Zij stroomlijnen Jezus en ons in een vanzelfsprekende vrome beweging: Twijfelt niet, die beweging moet omhoog gaan. Tekstbijzonderheden ontvangen daardoor geen stem meer. In het Grieks staan slechts drie kleine woordjes: ἀφῆκεν τὸ πνεῦμα (apheken tò pneuma): »Hij liet de Geest achter«. – Het favoriete verhaal van prof. Sjouke Voolstra betrof de houding van de Doopsgezinden in den vreemde tegenover vreemden (hij sprak over de aankomst van Mennonieten in het onontgonnen midden van de Verenigde Staten). Anders dan anderen waren zij voorkomend en benieuwd naar tekenen van de Geest bij deze oorspronkelijke steppebewoners, want zo geloofden zij: de Geest is uitgestort op alle vlees over de hele aarde in één keer: bij de kruisiging van onze Heer. Mij verbaast het nu, dat zij toen kennelijk beschikten over een andere dan de gangbare vertaling (Statenvertaling) van de evangeliën.

Alles wat na de kruisiging van onze Heer verteld wordt, staat in het teken van de uitstorting, het omlaag komen van de Geest. Anders dan het volksgeloof wil, is alles wat met de Geest samenhangt niet zweverig. Het is uitgesproken down to earth. Omlaag komend zoekt de Geest naar uw en mijn hart.

Keesfrank Klaassen