Hebreeuws in Maastricht

logoIdW

Herinneringen aan het Stedelijk Gymnasium

In de Waagschaal publiceerde in nr 6 een artikel: Het schoolvak Hebreeuws anno 2017. Ik ben een trouw lezer van dat tijdschrift. Nu trof me in deze publicatie een tekst uit 1963 die de auteur, André van Dijk, wist op te diepen over een leerling die ingevolge de Hoger-Onderwijswet recht had op onderwijs in het Hebreeuws. Eén leerling? Die situatie herkende ik wel! Die leerling was ik. Graag voldoe ik aan het verzoek een paar herinneringen op te schrijven aan het Stedelijk Gymnasium in Maastricht in de jaren zestig van de vorige eeuw.

Mijn verzoek om Hebreeuws kwam voort uit mijn plan om theologie te gaan studeren en het leek me gemakkelijk om al op school ermee te beginnen. Ik was in 4 gym blijven zitten. Mijn vader was predikant in Maastricht in de Sint-Janskerk en gaf ook godsdienstles op het Stedelijk Gymnasium. Hij wist dat een Gymnasium verplicht was bij aanvraag dat te regelen. Nu ik toch was blijven zitten, had ik misschien dat jaar wat meer tijd om naast het andere schoolwerk Hebreeuws te gaan leren. Zodoende. Wij hadden les op vrijdag tussen de middag. Wij, want er sloten zich nog drie klasgenoten bij mij aan, toen de lessen eenmaal georganiseerd waren. Deze drie moesten tussen de middag toch overblijven; twee woonden in Geleen en één in Berg en Terblijt. Een leuk tijdverdrijf tijdens het overblijven! Ze vonden de lessen wel interessant.

Ik herinner mij onze Pater Jezuïet nog goed. Ik zie hem in zijn zwierige pij voor me met zijn blote voeten in de open sandalen. Iedere les begon hij met het Abenu, onze Vader. Die zangerige stem en het eerbiedig uitgesproken Onze Vader in het Hebreeuws ben ik nooit vergeten. Het materiaal: heel dunne boekjes met Hebreeuwse tekst, een soort ingenaaide schriftjes. We leerden het alfabet en volgens mijn herinnering begon de leraar gewoon met ons het boek Genesis te lezen. Woord voor woord ging hij er doorheen en legde dan uit hoe het allemaal in elkaar zat. Hij gold als een geleerd man. Hoelang heeft hij ons les gegeven?

Het Jezuïetenklooster aan de Tongerseweg verhuisde – in fasen – in de jaren zestig naar Amsterdam, wat een groot verlies aan intellect was voor Maastricht. De school kon niet meer even bellen naar het klooster bij ziekte van een leraar om vervanging of het nu om Grieks, Latijn of wiskunde ging. Ook onze pater vertrok.

De school vond een nieuwe docent en wel de rabbi van de synagoge, rabbi Van Gelder. Zijn lessen waren van een heel ander kaliber dan die van de pater. Hij wilde dat we het Hebreeuwse cursieve schrijfschrift ook leerden. Met veel moeite maakte ik me dat eigen, maar het heeft me op de universiteit in grote verwarring gebracht, omdat het daar toch alleen om de kapitalen ging. Vagelijk herinner ik me losse vellen papier met plaatjes en dan het Hebreeuwse woord eronder. Huis-tuin-en-keuken- woorden als tafel en stoel, zoals de kinderen in de synagoge Hebreeuws leren. Maar opmerkelijk genoeg begon ook hij daarnaast opnieuw met het boek Genesis. Hij vertelde zeer veel moppen over Sam en Moos en leerde ons allerlei ezelbruggetjes. Zo het Hebreeuwse woord voor zoon: ben en het bruggetje: met een jod ertussen betekent het tussen. Dergelijke kennis is nooit weg. Hij was hartelijk, nodigde ons uit op sabbat bij hem thuis en om een huwelijk mee te maken in de synagoge. Het is voor mij moeilijk achteraf een inschatting te maken hoeveel Hebreeuws ik werkelijk opgepikt heb op het Gymnasium en of ik toen geleerd heb of ingezien heb dat het Hebreeuws naast Grieks en Latijn tot ons Europees erfgoed behoort. Tussen haakjes was ik me dat ook niet zo bewust van Grieks en Latijn. Dat besef kwam pas veel later.

Mijn eerste tentamen aan de universiteit in Utrecht ging over het Hebreeuwse werkwoord. We kregen twee A-4’tjes met allerlei werkwoordsvormen en ik haalde moeiteloos een 9. Hoeveel Hebreeuws had ik eigenlijk geleerd op het Gymnasium? In ieder geval is mijn liefde voor het Hebreeuws alleen maar gegroeid. Voor mijn doctoraal theologie heb ik als 1e bijvak Oude Testament gekozen. Ik ben predikant geworden en heb altijd voor mijn preken de Oudtestamentische teksten vanuit de brontekst vertaald. Ik zou niet weten hoe anders ooit een preek te kunnen maken. In latere jaren heb ik deelgenomen aan exegesegroepen met collega’s. We kwamen iedere week bij elkaar en lazen de teksten voor de a.s. zondag in de het Hebreeuws en Grieks. In Breda was ik 10 jaar docent bij de cursus TVG ( theologie van gemeenteleden) en gaf er O.T. Ook daardoor verdiepte ik mijn Hebreeuws.

Nu, in mijn emeritaat, heb ik alle 150 psalmen in het Hebreeuws doorgenomen. En ik probeer nog dagelijks Hebreeuws te lezen. Met drie vrouwen hier in Middelburg lees ik, op hun eigen verzoek, de Naardense vertaling. Zij zijn erg nieuwsgierig hoe dat dan in het Hebreeuws zit. Ik geniet hier mateloos van. En, hoe kan het ook anders, ik ben met hen gewoon weer begonnen met Genesis.

Nog enkele algemene herinneringen aan de school. We woonden in de Pastoor Habetsstraat 7, een klein eindje fietsen naar de Helmstraat. De school bestond uit ongeveer honderd leerlingen; een foto uit 1956 toont honderdenacht leerlingen en elf docenten. Ons gebouw bestond uit twee lange gangen met drie lokalen beneden en drie boven. Elk lokaal een soort rechthoek. Rijen met twee banken naast elkaar. Schoolbord. De verhoogde lessenaar van de leraar. Beneden aan het einde van de gang was een deur naar de H.B.S. Daar ging je echt niet door als het niet noodzakelijk was. Taboe! Ik maakte nog net mee dat het geheel een lyceum werd. De Mammoetwet wierp schaduwen vooruit. Onder zeer veel protest van de gymnasiasten.

De heer P.M.J. Jansens was de rector, een classicus die ook les gaf en zeer geliefd was. Hij stond bekend om zijn geweldig lange fietstochten – ook naar Italië – en nam ons mee naar het Museum in Tongeren. Op zijn verjaardag kwam hij de trap af en stonden we allemaal in de gang om hem toe te zingen en bloemen aan te bieden. Wat de leraren klassieke talen betreft, de oudste was de heer De Vreese, bijnaam “Zeus.” De heer Lebens las met ons Seneca. De heer Claessens gaf Grieks; hij bracht me de liefde bij voor de Griekse tragedie. Tot zover enige herinneringen aan Latijn, Grieks, & Hebreeuws.

F. Joke Vrijlandt-Postma

F.J. Vrijlandt-Postma is emeritus predikant en woont in Middelburg