De Raio-opleiding als katalysator voor verandering

logoIdW

 

Uit de toespraak van R.H.M. Jansen

In haar toespraak maakte de rechter Rosa Jansen, voorzitter van het College van Bestuur van de SSR (Studiecentrum Rechtspleging) en rector van de raio-opleiding, gewag van de betekenis die Wim Kist had voor deze opleiding. De raio-opleiding is ‘een gezamenlijke initiële opleiding voor rechters en officieren van justitie met een duur van zes jaar. Zij werd eind 1956 gestart “met de bedoeling om de beroepen van rechter en officier van justitie toegankelijk te maken voor jonge, talentvolle juristen die, ongeacht hun sociaal-maatschappelijke achtergrond, hun religieuze of politieke overtuiging of hun banktegoeden magistraat wilden worden”.’ Jansen verhaalt van collega-decanen bij de SSR die met groot respect over Kist spraken en verwijst naar de uitspraak van Bert van Delden, oud-decaan en voorzitter van de Nederlandse vereniging voor Rechtspraak, dat het voor de raio-opleiding ‘een groot goed is geweest dat Wim Kist als eerste decaan werd benoemd en dat het eerste rectoraat al spoedig in handen kwam van Van Zeben. Zij hebben […] uitgedragen dat technische kennis in de praktijk van alledag moest worden opgedaan, en dat daarnaast aan raio’s het besef moest worden bijgebracht dat een rechterlijk ambtenaar over meer dan die kennis moest beschikken.’ Vervolgens gaat Jansen nader in op het belang en het vervolg van de raio-opleiding:

“Ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de raio-opleiding vertelden oud-raio’s van het eerste uur: ‘De raio-opleiding heeft er de afgelopen vijftig jaar zeker toe bijgedragen dat de rechterlijke macht zich kon ontwikkelen van een “onwrikbaar” elitair bolwerk tot een professionele organisatie van juristen die midden in de maatschappij staat …’ Daarmee heeft de raio-opleiding een belangrijke bijdrage geleverd aan vernieuwing en diversiteit in de rechterlijke macht en dat doet ze nog steeds. Dit is niet alleen binnen Nederland opgevallen. Het Nederlandse model van de initiële opleiding, dat de eerste volwaardige initiële opleiding was binnen Europa – tot grote ergernis van de Fransen die pas drie jaar later kwamen –, is in de afgelopen vijfentwintig jaar een voorbeeld geweest voor menig nieuw toetredend EU-land, maar ook voor vele andere landen in de wereld. Vanwege de uniciteit van de opleiding en de kwaliteit daarvan is de raio-opleiding al jarenlang een belangrijk exportproduct voor Nederland.

Een van de redenen voor oprichting van de raio-opleiding was de magistratuur breed toegankelijk te maken, alsmede de professionalisering en uniformering van de opleiding tot magistraat. Voorheen diende men jaren onbezoldigd ten parkette of op de rechtbank te werken voordat men een aanstelling kreeg. Iets wat alleen de welgestelden zich konden veroorloven. De raio’s kregen een salaris, zodat de rechterlijke macht toegankelijk werd gemaakt voor een ieder die aan de geobjectiveerde kwaliteitseisen voldeed. Uit de enquête onder raio’s die een paar jaar geleden door SSR is gehouden, blijkt dat thans 34% zijn gezin van herkomst typeert als intellectueel, 29% als arbeidersklasse, 16% als ondernemersgezin, 1% als kunstzinnig en 21% koos voor de categorie ‘overig.’ Hieruit blijkt dat de raio-opleiding de belofte lijkt te hebben ingelost om breed toegankelijk te zijn.

Dat de sociaal-economische afkomst er bij het toetreden tot de magistratuur niet (meer) toe doet, moge duidelijk zijn. Een vorm van diversiteit die vandaag de dag aandacht van de samenleving en de organisatie krijgt en verdient, is de toegankelijkheid van de rechterlijke macht voor bi-culturelen, ofwel niet-westerse allochtonen. Volgens cijfers van de Raad voor de rechtspraak is 7% van de raio’s en rio’s bi-cultureel. Hoewel dit percentage geenszins grond biedt om tevreden achterover te leunen, is het wel vele malen hoger dan het percentage onder rechters. Van de rechters is, wanneer raio’s niet worden meegerekend, namelijk slechts 0,8% bi-cultureel. Onder raio’s en rechters tezamen is het percentage 1,6%. ‘Alleen de raio’s zijn dus verantwoordelijk voor een verdubbeling van het aantal mensen met een bi-culturele achtergrond in de Rechtspraak’, aldus de Raad voor de rechtspraak. Als zodanig zorgt de raio-opleiding dus voor een meer diverse rechterlijke macht en bewerkstelligt dat de Rechtspraak een betere afspiegeling van de samenleving wordt. Het is een begin. De raio-opleiding heeft haar waarde de afgelopen bijna zestig jaar bewezen. De rechters en officieren van justitie die jarenlang uit de raio-opleiding zijn voortgekomen, hebben de kwaliteit van de rechterlijke macht hoog gehouden en op een hoger plan gebracht. Het is goed om te zien dat veel hooggeplaatste vakkenners het belang van de opleiding onderschrijven.”

Vernieuwing van de opleiding

“Reden voor nog zestig jaar, hoor ik u denken. Ik moet u teleurstellen. De raio-opleiding zwaait volgend jaar zijn laatste raio’s uit en wordt dan ten grave gedragen. Ben ik daar droevig om? Nee, eigenlijk niet. Uiteindelijk hebben wij het gelukkig voor elkaar gekregen om deze opleiding, nu intussen in een wat modernere vorm, te behouden voor de toekomstige generaties rechters en officieren van justitie. Dat laatste is niet zonder slag of stoot gegaan. Opleiding en scholing heeft nu eenmaal weinig vijanden, maar ook weinig vrienden. Dat wist Wim Kist al. Dat bleek ook maar weer toen in het Regeerakkoord 2010 tussen de beoogde maatregelen om gebruik te gaan maken van automatische nummerplaatherkenning en om het aantal meldkamers te reduceren, het regeringsvoornemen stond om 10 miljoen euro per jaar (meer dan de helft van het totale budget) te bezuinigen op de raio-opleiding. Dit betekende ogenblikkelijk het moratorium voor de raio-opleiding.”

“In 2011 is een nieuwe visie op initiële opleidingen ontwikkeld, die beoogde richting te geven aan, en kaders te scheppen voor, de ontwikkeling van een nieuw opleidingsstelsel voor toetreding tot de beroepen van rechter en officier van justitie (de rio- en de oio-opleiding, zijnde respectievelijk de rechter en officier van justitie in opleiding). SSR, het Opleidingsinstituut voor de Rechterlijke Macht, heeft vervolgens in 2012 deze visie voor alle initiële opleidingen omgezet in een Ontwerp voor de nieuwe initiële opleidingen rechtspraak. Tenslotte is in 2013 in een unieke samenwerking tussen SSR, de Raad van rechtspraak en de gerechten dit Ontwerp verder vorm gegeven en vervolgens geïmplementeerd. Een mega-operatie, die alleen door intensieve samenwerking van velen in de Rechtspraak tot een succes is geworden. Het resultaat mag er zijn: een goede opleiding waarmee de rechtspraak zijn toekomstige generatie uit de markt kan halen en kan veilig stellen. Hetzelfde is gebeurd voor toekomstige officieren van justitie in samenwerking met het College van Procureurs-Generaal en de parketten.

De ervaringen, die zijn opgedaan met de nieuwe opleiding, zijn nog van korte duur. Natuurlijk zijn er nog kinderziektes, die aanpassing behoeven. Daar wordt hard aan gewerkt. […] Ik heb er zelf veel vertrouwen in, maar er moet nog wel wat werk verricht worden. Een nieuwe cultuur komt niet voort uit een systeem, maar zit in de hoofden van gepassioneerde mensen. Uitdaging is om iedereen dit te laten inzien, waardoor wij onze rechterlijke organisatie enorm zullen kunnen versterken.”

“Samenvattend kom ik tot de conclusie dat het Nederlandse model voor de initiële opleiding, ontwikkeld in 1957, en daarna vele malen bijgesteld vanwege maatschappelijke ontwikkelingen, een waardig opvolger heeft gekregen. Ik ben ervan overtuigd dat niet alleen de Nederlandse rechterlijke macht, maar ook vele andere rechterlijke machten ter wereld profijt kunnen hebben van deze nieuwe manier van leren. En dit alles in het belang van goed opgeleid zijn voor een rechtvaardige samenleving. Net als Wim Kist heb ik hiervoor de afgelopen jaren van mijn rectoraat met liefde en passie gestreden. De rechtspraak verdient dit, maar dat wil niet zeggen dat het geen uithoudingsvermogen vergt. In die zin herken ik veel in hoofdstuk 5 van de biografie van Wim Kist. Je moet er zelf in geloven. Gelukkig heeft de Rechtspraak in Nederland zulke mensen altijd gekend. Laten we er een vuist voor blijven maken in het belang van de rechtsstaat. En laten wij Wim Kist dankbaar zijn dat hij ooit de eerste stappen heeft durven zetten.”

Rosa Jansen

Mr. R.H.M. Jansen MPA is voorzitter van het College van Bestuur SSR en tevens rector van de Raio-Opleiding.